Andrzej Hołdys: CIEMNA STRONA CIESZYNA – rzecz o przestępczości w międzywojennym Cieszynie (1918-1939)

Prelegentem marcowego Spotkania Szersznikowskiego będzie Andrzej Hołdys, prokurator z trzydziestoletnim stażem, obecnie w stanie spoczynku, przez wiele lat pełniący funkcję Prokuratora Rejonowego w Cieszynie. Historyk-amator. Z racji wykonywanego zawodu szczególnie zainteresowany historią kryminalistyki, medycyny sądowej, toksykologii, balistyki, a także sprawami karnymi okresu międzywojennego i ich odbiorem społecznym. Obecnie w trakcie badań nad lokalną prasą okresu międzywojennego, w szczególności nad ich rubrykami kryminalnymi i międzywojennym okresem historii Sądu Okręgowego w Cieszynie. Nadal aktywny wykładowca Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury. 

Wymowny tytuł wykładu zdradza wiele, ale też Andrzej Hołdys napisał krótkie wprowadzenie, które niewątpliwie tylko podsyca apetyt! Oto ono:

Sąd w Cieszynie istniał od zawsze. Czy jako k.u.k Kreisgericht, czy też jako Sąd Okręgowy (w okresie międzywojennym) czy w końcu jako Sąd Rejonowy (obecnie). W budynku, do którego obecności w Cieszynie przyzwyczaiło się już kilkanaście pokoleń, Sąd urzęduje od grudnia 1905 r. Po odzyskaniu niepodległości, co ciekawe, do roku 1929 (w zakresie procedury karnej) i roku 1932 (w zakresie prawa karnego materialnego) Sąd Okręgowy w Cieszynie rządził się w sprawach karnych regułami wyznaczonymi przez austriackie ustawodawstwo karne. Aż do roku 1936 istniały tutaj sądy przysięgłych (tak samo jak na terenie apelacji krakowskiej i lwowskiej) ze swoimi odrębnościami i zaskakującymi wyrokami. Choć obszar właściwości Sądu Okręgowego w Cieszynie był najmniejszy w międzywojennej Polsce, to jednak obejmował tereny od Zabrzegu i Bielska aż po Istebną. 

Cieszyn to nie miła oku akwarelka, to nie tylko Franz Josef, „Cieszyński Tramwaj” czy Studnia Trzech Braci. To miasto na pograniczu, gdzie w ciężkich czasach trwała czasami ciężka walka o lepsze życie. Tu też, jak w soczewce skupiała się przestępczość występująca w całej Polsce, a także  typowa tylko dla obszarów przygranicznych. Zabójstwa, skrytobójstwa, przemyt ludzi, sprawy o najcięższe przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, w które były zamieszane tajne służby, wielodniowe incydenty antysemickie połączone z demolowaniem miast nie były więc niczym dziwnym. 

Zapraszam więc w podróż, gdzie poznamy, na tle dynamicznego rozwoju kryminalistyki, toksykologii, balistyki, medycyny sądowej, jak wyglądała ciemna strona dawnego Księstwa Cieszyńskiego, o czym pisały gazety i jakie sprawy trafiły na wokandę Sądu Okręgowego (nie tylko z Cieszyna).  

Czasami podróż ta nie będzie miła, prowadzić będzie przez namiętności, podłość, zło, okrucieństwo. Ale na pewno będzie prawdziwa. 

Na wykład zatytułowany: CIEMNA STRONA CIESZYNA – rzecz o przestępczości w międzywojennym Cieszynie (1918-1939) zapraszamy w środę 25 marca o godz. 17.00 do Sali Rzymskiej Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Wstęp wolny! 

400 lat temu w drodze powrotnej z oblężenia Bredy w Niderlandach młody książę cieszyński Fryderyk Wilhelm wraz ze swoim orszakiem zatrzymał się w Kolonii, w gospodzie Der Gülich. Postój przeciągał się, bowiem książę zachorował, 19 sierpnia między godziną 7.00 a godziną 8.00, przeczuwając kres swego młodego żywota, w obecności świadków podyktował testament, w którym niezwykle przytomnie zapisał księstwo cieszyńskie swej siostrze, księżnej Elżbiecie Lukrecji. Ten akt, dokonany niejako wbrew czeskiemu prawu lennemu, oraz przywilej uzyskany u króla Władysława Jagiellończyka w 1498 roku przez księcia Kazimierza II, zezwalający na dziedziczenie księstwa cieszyńskiego także w linii żeńskiej do czwartego pokolenia, umożliwiły księżnej przejęcie władzy w księstwie, a tym samym przedłużenie piastowskiego panowania na Cieszynie do roku 1653. Książę Fryderyk Wilhelm zmarł niedługo po podyktowaniu swej ostatnie woli, 23 sierpnia 1625 roku, zaś jego doczesne szczątki zostały sprowadzone do Cieszyna i złożone w nekropolii Piastów cieszyńskich, w kościele dominikanów. Tytuł wystawy nawiązuje wprost do wymarcia cieszyńskich Piastów, bowiem Fryderyk Wilhelm był ostatnim męskim przedstawicielem linii cieszyńskiej na tronie. Księżna Elżbieta Lukrecja po długich bataliach prawnych z Habsburgami otrzymała księstwo dożywotnio, lecz jej syn Ferdynand Jan Liechtenstein nie mógł odziedziczyć tronu. Księstwo cieszyńskie jako obumarłe lenno Korony Czeskiej przypadło władcom Czech, nowym księciem został Ferdynand IV Habsburg. Piastowie Cieszyńscy żyli jednak nadal, książę Adam Wacław miał bowiem syna z nieformalnego związku, Wacława Gotfryda. Mimo poparcia księżnej Elżbiety Lukrecji cesarz nie uznał praw do tronu jej brata, lecz nadał mu tytuł barona von und zu Hohenstein. Cieszyńska linia baronowska wygasła w 1706 roku, kiedy zmarł baron Ferdynand, zaś jego ciotka, baronowa Anna Maria, odeszła w roku 1714 jako ostatnia potomkini Piastów w ogóle.

Zgromadzone obiekty, związane z Piastami cieszyńskimi, prezentowane są w Sali Rzymskiej pałacu Larischów, siedzibie Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie. W przestrzeni wystawy prezentowane są liczne zabytki archeologiczne z wykopalisk prowadzonych na zamku cieszyńskim, w przyrynkowej siedzibie księżnej Elżbiety Lukrecji oraz kryptach piastowskich w kościele pw. św. Marii Magdaleny. Wśród nich uwagę zwraca duża liczba różnorodnych kafli oraz posadzek z motywem orła górnośląskiego, tu symbolizującego cieszyńskich dynastów. Ten znak identyfikujący pojawia się najliczniej także na innych prezentowanych zabytkach, m.in. na monetach, medalach pamiątkowych, pieczęciach, kamiennych tarczach, dumnie zostając przyozdobionym od czasów księcia Przemysława II koroną. Najbardziej spektakularnym nośnikiem tego symbolu dynastii jest jednak bez wątpienia chorągiew z 1605 roku, sprawiona przez księcia Adama Wacława w związku z jego udziałem w walkach na Węgrzech i Morawach. Ten unikatowy w skali kraju piastowski artefakt, odtąd, dzięki dofinansowaniu ze środków Funduszu Promocji Kultury, zagości na stałe na ekspozycji Muzeum, przypominając splendor dawnych władców tej ziemi.

Najnowsza publikacja Muzeum Śląska Cieszyńskiego pt. „Białe złoto. Porcelana z kolekcji Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Katalog zbiorów”
 
W katalogu zostało zaprezentowanych w pełni – z dokumentacją fotograficzną obejmującą również sygnatury wytwórni – blisko pół tysiąca zgromadzonych i zachowanych wyrobów z porcelany, niezależnie od ich proweniencji, powstałych w okresie od połowy XVIII do połowy XX w. Kolekcja ceramiki była gromadzona od początków istnienia Muzeum – od 1801 r., a zachowany zbiór w znaczącej mierze obejmuje zarówno naczynia zastaw stołowych, jak i porcelanę typowo dekoracyjną (porcelanę figuralną).

„Oddajemy w Państwa ręce kolejny katalog zbiorów Działu Sztuki Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie. W 2005 r. ukazała się Sztuka baroku. Katalog zbiorów Muzeum Śląska Cieszyńskiego: malarstwo, rzeźba, przygotowana przez wieloletnią kierowniczkę Działu Sztuki – Irenę Adamczyk.  roku 2011 opublikowała ona kolejny tom, tym razem była to Sztuka gotyku i renesansu. Katalog zbiorów Działu Sztuki Muzeum Śląska Cieszyńskiego: malarstwo, rzeźba, rzemiosło artystyczne. Katalogi te były pierwszymi tego typu publikacjami w działalności naukowo-wydawniczej cieszyńskiego muzeum. Niniejszy tom, opracowany przez następczynię Ireny Adamczyk w Dziale Sztuki – Katarzynę Jarmuł-Niemczyk, wpisuje się w ten ciąg, jakkolwiek nie bazuje na klasycznej periodyzacji historii sztuki, ale obejmuje zwartą grupę obiektów, jednolitą pod względem materiału i techniki wykonania – kolekcję porcelany” – pisze w tekście Od Wydawcy Irena French, Dyrektor Muzeum Śląska Cieszyńskiego.

Publikacja: Białe złoto. Porcelana z kolekcji Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Katalog zbiorów
Opracowanie: Katarzyna Jarmuł-Niemczyk
Konsultacje merytoryczne: Dorota Gabryś, Zamek Królewski na Wawelu
Dorota Róż-Mielecka, Muzeum Narodowe we Wrocławiu
Jolanta Sozańska, Muzeum Narodowe we Wrocławiu
Korekta i redakcja językowa tekstu: PRE-TEKST Paulina Kielan
Tłumaczenie na j. angielski: LINELAB Dominika Kielan
Korekta tłumaczenia: Monika Preston, Russell Preston
Fotografie: Krystian Firla
Skład i łamanie, projekt graficzny, druk: Drukarnia Dimograf sp. z o.o. Bielsko-Biała

© Muzeum Śląska Cieszyńskiego 2024
ISBN 978-83-962090-3-0

Katalog można pobrać w formie pliku pdf bezpłatnie ze strony https://muzeumcieszyn.pl

Zadanie zostało zrealizowane w ramach programu rządowego „Wspieranie działań muzealnych”, ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Całkowity koszt zadania to 27992 zł, kwota dofinansowana przez MKiDN wynosi 20560 zł.

6 sierpnia 2024 r. minie 80. rocznica tragedii żywocickiej, największej na Śląsku Cieszyńskim zbrodni dokonanej przez Niemców w czasie II wojny światowej (i drugiej największej w granicach dzisiejszej Republiki Czeskiej). Wówczas to hitlerowcy, w odwecie za wykonanie wyroku Polskiego Państwa Podziemnego na dwóch oficerach miejscowego gestapo, rozstrzelali 36 mieszkańców Żywocic i sąsiednich wsi (dziś na Zaolziu w Republice Czeskiej). Wiele dalszych osób zostało zesłanych do obozów koncentracyjnych. Większość ofiar stanowili etniczni Polacy.

W celu upowszechnienia wiedzy o tych dramatycznych wydarzeniach Muzeum Śląska Cieszyńskiego przygotowało wystawę plenerową ŻYWOCICE 1944, na której otwarcie zapraszamy w sobotę 3. sierpnia 2024 roku o godz. 14.00 na dziedziniec pałacu Larischów - do siedziby Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie. Kuratorem wystawy jest Wojciech Święs, konsultantką - Karin Lednická.

Wystawa jest dwujęzyczna, polsko-czeska, i jest częścią zadania „Śląskie Lidice. Osiemdziesiąta rocznica tragedii żywocickiej”, realizowanego przez Muzeum Śląska Cieszyńskiego ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury w ramach programu „Miejsca Pamięci Narodowej za Granicą”. Prezentowana będzie na dziedzińcu Muzeum Śląska Cieszyńskiego do końca października 2024 roku.

Częściami składowymi zadania są również:
* Dwujęzyczna polsko-czeska strona internetowa https://zywocice.muzeumcieszyn.pl [teksty: Wojciech Święs, dr hab. Grzegorz Studnicki, współpraca: Karin Lednická], uruchomienie już wkrótce
* Spacer „Szlakiem żywocickich steli…” [przewodnik: Roman Wirth] zbiórka pod Pomnikiem Ofiar Tragedii Żywocickiej w Hawierzowie-Żywocicach / Havířov-Životice, Republika Czeska, 11.08.2024, godz. 11.00
* Dwujęzyczny polsko-czeski folder wystawy „Żywocice 1944” [teksty: Karin Lednická, Wojciech Święs, wstęp: Irena French] prezentacja: Spotkanie Szersznikowskie, Sala Rzymska Muzeum Śląska Cieszyńskiego, 25.09.2024, godz. 17.00

Udział we wszystkich wydarzeniach jest bezpłatny.

Zapraszamy!